Điện xung là một trong những phương pháp vật lý trị liệu được ứng dụng trong phục hồi chức năng nhằm hỗ trợ giảm đau, kích thích thần kinh – cơ và cải thiện khả năng vận động ở người bệnh. Tùy theo dạng dòng điện, mục tiêu điều trị và tình trạng sức khỏe, phương pháp này có thể được sử dụng trong quá trình phục hồi sau chấn thương, phẫu thuật hoặc một số bệnh lý cơ xương khớp và thần kinh. Vậy điện xung trong phục hồi chức năng có những ứng dụng nào, được chỉ định trong trường hợp nào và cần lưu ý gì để bảo đảm an toàn? Hãy cùng tìm hiểu qua bài viết dưới đây.

Điện xung trong phục hồi chức năng là gì?

Điện xung là phương pháp sử dụng các xung điện có đặc tính được điều chỉnh phù hợp để tác động lên hệ thần kinh hoặc cơ thông qua các điện cực đặt trên da, hoặc bằng phương pháp chuyên biệt theo chỉ định y tế.

Trong phục hồi chức năng, điện xung có thể được sử dụng với những mục tiêu khác nhau như giảm cảm giác đau, kích thích co cơ, hỗ trợ duy trì hoạt động cơ và cải thiện khả năng thực hiện một số động tác.

Tùy vào mục tiêu điều trị, chuyên viên y tế có thể lựa chọn các dạng kích thích điện khác nhau, chẳng hạn:

• Điện kích thích thần kinh qua da (TENS): Thường được sử dụng nhằm hỗ trợ giảm đau thông qua kích thích các dây thần kinh cảm giác.
• Kích thích điện thần kinh – cơ (NMES): Tạo ra sự co cơ thông qua kích thích điện, hỗ trợ tăng cường hoạt động cơ trong những trường hợp phù hợp.
• Kích thích điện chức năng (FES): Kích thích các cơ theo thời điểm và mô hình được thiết lập để hỗ trợ thực hiện một hoạt động chức năng cụ thể, chẳng hạn hỗ trợ nâng bàn chân khi đi ở một số người bệnh có chỉ định.

Các phương pháp này có cơ chế và mục tiêu khác nhau, do đó không thể áp dụng cùng một thông số điều trị cho mọi người bệnh.

Điện xung có tác dụng gì trong phục hồi chức năng?

Điện xung có thể mang lại nhiều lợi ích khi được lựa chọn đúng phương pháp, sử dụng đúng kỹ thuật và kết hợp với chương trình phục hồi chức năng phù hợp.

- Hỗ trợ giảm đau

Một số dạng kích thích điện, đặc biệt là TENS, có thể giúp giảm cảm giác đau ở một số người bệnh. Phương pháp này thường được cân nhắc trong quá trình chăm sóc người mắc các bệnh lý cơ xương khớp hoặc đau sau chấn thương.

Hiệu quả giảm đau có thể khác nhau tùy nguyên nhân, mức độ đau và đáp ứng của từng người. Điện xung không thay thế việc xác định nguyên nhân gây đau hoặc điều trị bệnh lý nền.

- Kích thích co cơ và hỗ trợ tăng cường sức mạnh cơ

Ở những người bệnh bị suy giảm hoạt động cơ do ít vận động, chấn thương hoặc một số bệnh lý thần kinh, kích thích điện thần kinh – cơ có thể giúp tạo ra sự co cơ có kiểm soát.

Khi được kết hợp với các bài tập vận động chủ động và chương trình tập luyện phù hợp, phương pháp này có thể hỗ trợ duy trì hoạt động cơ, cải thiện khả năng huy động cơ và góp phần phục hồi chức năng vận động.

Tuy nhiên, điện xung không thể thay thế hoàn toàn việc tập luyện chủ động. Hiệu quả phục hồi phụ thuộc vào tình trạng tổn thương, mức độ yếu cơ và khả năng đáp ứng của người bệnh.

- Hỗ trợ phục hồi chức năng vận động

Đối với một số người bệnh sau đột quỵ, tổn thương thần kinh hoặc chấn thương ảnh hưởng đến khả năng vận động, kích thích điện chức năng có thể được sử dụng để hỗ trợ thực hiện các động tác cụ thể.

Ví dụ, ở người bệnh có tình trạng rơi bàn chân do tổn thương thần kinh phù hợp, FES có thể kích thích nhóm cơ liên quan trong giai đoạn bước đi, hỗ trợ nâng bàn chân và cải thiện kiểu đi ở những trường hợp được lựa chọn phù hợp.

Việc sử dụng cần được đánh giá và hướng dẫn bởi nhân viên y tế, đồng thời kết hợp với luyện tập dáng đi và các phương pháp phục hồi chức năng khác.

- Hỗ trợ hạn chế suy giảm chức năng cơ

Ở một số người bệnh phải hạn chế vận động trong thời gian dài, kích thích điện cơ có thể được cân nhắc nhằm hỗ trợ duy trì hoạt động cơ.

Tuy nhiên, phương pháp này không bảo đảm ngăn ngừa hoàn toàn tình trạng teo cơ hoặc suy giảm sức mạnh. Việc lựa chọn cần căn cứ vào mức độ bất động, nguyên nhân bệnh lý và các chống chỉ định liên quan.

Điện xung được ứng dụng trong những trường hợp nào?

Điện xung có thể được cân nhắc trong nhiều chương trình phục hồi chức năng, nhưng việc chỉ định phụ thuộc vào chẩn đoán, mục tiêu điều trị và tình trạng sức khỏe của từng người bệnh.

- Bệnh lý cơ xương khớp

Điện xung có thể được sử dụng như một biện pháp hỗ trợ giảm đau trong một số trường hợp đau cơ, đau khớp hoặc đau liên quan đến các bệnh lý cơ xương khớp.

Ở người bệnh thoái hóa khớp, đau vùng cổ vai gáy hoặc đau lưng, phương pháp này có thể được kết hợp với vận động trị liệu, bài tập tăng cường sức mạnh cơ và hướng dẫn điều chỉnh tư thế.

Cần lưu ý rằng điện xung chủ yếu hỗ trợ kiểm soát triệu chứng hoặc hoạt động cơ trong những trường hợp phù hợp, không có tác dụng làm phục hồi hoàn toàn sụn khớp hay loại bỏ nguyên nhân của mọi tình trạng đau.

- Phục hồi chức năng sau đột quỵ

Sau đột quỵ, người bệnh có thể gặp tình trạng yếu hoặc liệt chi, giảm khả năng kiểm soát vận động và khó khăn khi thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.

Trong những trường hợp phù hợp, kích thích điện thần kinh – cơ hoặc kích thích điện chức năng có thể được sử dụng để hỗ trợ hoạt động cơ, luyện tập động tác và cải thiện một số chức năng vận động.

Việc lựa chọn phương pháp cần dựa trên mức độ tổn thương thần kinh, khả năng đáp ứng cơ và mục tiêu phục hồi của người bệnh. Chương trình điều trị thường cần kết hợp với tập vận động, tập thăng bằng và luyện tập các hoạt động chức năng.

- Yếu cơ do tổn thương thần kinh

Một số trường hợp tổn thương thần kinh ngoại biên có thể gây yếu cơ hoặc giảm khả năng thực hiện động tác. Kích thích điện có thể được cân nhắc nếu nhóm cơ đích còn khả năng đáp ứng phù hợp.

Trước khi điều trị, nhân viên y tế cần đánh giá nguyên nhân tổn thương, mức độ dẫn truyền thần kinh và tình trạng cơ. Không phải mọi trường hợp liệt hoặc yếu cơ đều đáp ứng tốt với kích thích điện.

- Phục hồi chức năng sau chấn thương hoặc phẫu thuật

Sau một số chấn thương và phẫu thuật, người bệnh có thể bị đau, giảm sức mạnh cơ hoặc hạn chế vận động do phải bất động trong thời gian dài.

Trong những trường hợp được chỉ định, điện xung có thể hỗ trợ giảm đau hoặc kích thích hoạt động cơ, góp phần vào chương trình phục hồi tổng thể.

Thời điểm bắt đầu, vị trí đặt điện cực và cường độ kích thích cần tuân theo hướng dẫn chuyên môn, đặc biệt khi người bệnh có vết mổ, tổn thương mô mềm hoặc dụng cụ cố định.

Những trường hợp cần thận trọng hoặc không nên sử dụng điện xung

Mặc dù điện xung được ứng dụng trong phục hồi chức năng, phương pháp này không phù hợp với tất cả mọi người. Việc đánh giá trước điều trị giúp hạn chế nguy cơ kích ứng da, đau tăng hoặc những biến cố liên quan đến tình trạng sức khỏe nền.

Một số trường hợp cần được bác sĩ đánh giá kỹ trước khi sử dụng gồm:

• Người có máy tạo nhịp tim, máy khử rung cấy ghép hoặc thiết bị điện tử cấy ghép khác.
• Người có vùng da tổn thương, nhiễm trùng, giảm cảm giác hoặc không thể phản hồi đáng tin cậy về mức độ kích thích.
• Người có tiền sử động kinh, đặc biệt khi cân nhắc kích thích tại những vùng cần thận trọng.
• Người có huyết khối tĩnh mạch nghi ngờ hoặc đã xác định, tùy vị trí và phương pháp điều trị dự kiến.
• Người đang mang thai, đặc biệt khi cân nhắc kích thích vùng bụng, thắt lưng hoặc vùng chậu.
• Người có bệnh lý tim mạch hoặc các tình trạng sức khỏe cần theo dõi đặc biệt.

Không đặt điện cực ở vùng trước cổ, ngang xoang cảnh hoặc qua ngực theo cách có thể tạo đường dẫn điện qua tim. Tránh sử dụng tùy tiện trên vùng da mất cảm giác hoặc vị trí có tổn thương chưa được đánh giá.

Các lưu ý trên không đồng nghĩa mọi trường hợp kể trên đều có cùng một mức chống chỉ định. Mức độ an toàn phụ thuộc vào loại kích thích điện, vị trí đặt điện cực, thiết bị được sử dụng và tình trạng cụ thể của người bệnh. Vì vậy, cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ và nhà sản xuất thiết bị.

Quy trình sử dụng điện xung trong phục hồi chức năng

Để nâng cao hiệu quả và bảo đảm an toàn, quá trình sử dụng điện xung cần được thực hiện theo quy trình chuyên môn, phù hợp với mục tiêu điều trị.

Bước 1: Thăm khám và đánh giá người bệnh

Nhân viên y tế tìm hiểu tiền sử bệnh, triệu chứng hiện tại, mức độ đau, khả năng vận động và các yếu tố có thể ảnh hưởng đến an toàn khi sử dụng điện xung.

Bước 2: Xác định mục tiêu điều trị

Mục tiêu có thể là hỗ trợ giảm đau, kích thích co cơ hoặc hỗ trợ thực hiện một hoạt động chức năng. Việc xác định đúng mục tiêu giúp lựa chọn loại kích thích và cách phối hợp điều trị phù hợp.

Bước 3: Lựa chọn phương pháp và thông số

Loại dòng điện, tần số, độ rộng xung, cường độ, thời gian điều trị và vị trí đặt điện cực cần được điều chỉnh theo mục tiêu, đáp ứng của người bệnh và hướng dẫn của thiết bị.

Người bệnh không nên tự ý điều chỉnh thông số hoặc sử dụng thiết bị khi chưa được hướng dẫn.

Bước 4: Theo dõi trong quá trình điều trị

Nhân viên y tế theo dõi cảm giác của người bệnh, phản ứng cơ, tình trạng da và các dấu hiệu bất thường. Cần giảm cường độ hoặc dừng điều trị khi xuất hiện đau, bỏng rát, kích ứng đáng kể hoặc triệu chứng bất thường khác.

Bước 5: Đánh giá kết quả và kết hợp tập luyện

Sau điều trị, người bệnh được đánh giá lại mức độ đau, đáp ứng cơ hoặc khả năng thực hiện động tác theo mục tiêu ban đầu. Điện xung có thể được kết hợp với vận động trị liệu, tập tăng cường sức mạnh, tập thăng bằng hoặc luyện tập hoạt động chức năng khi phù hợp.

Điện xung trong phục hồi chức năng tại Bệnh viện YHCT Nguyên Phúc

Trong phục hồi chức năng, việc lựa chọn phương pháp điều trị cần dựa trên tình trạng bệnh lý, mức độ suy giảm chức năng và mục tiêu của từng người bệnh.

Tại Bệnh viện YHCT Nguyên Phúc, người bệnh có nhu cầu phục hồi chức năng nên được thăm khám và tư vấn để xác định phương pháp phù hợp. Điện xung, nếu được chỉ định, cần nằm trong kế hoạch điều trị tổng thể, phối hợp với các phương pháp phục hồi khác theo đánh giá chuyên môn.

Quá trình chăm sóc và phục hồi chức năng cần chú trọng:

• Đánh giá tình trạng sức khỏe: Xác định nguyên nhân đau, yếu cơ hoặc hạn chế vận động, đồng thời rà soát các yếu tố ảnh hưởng đến an toàn điều trị.
• Cá thể hóa kế hoạch phục hồi: Lựa chọn mục tiêu và phương pháp phù hợp với tình trạng của từng người bệnh.
• Theo dõi đáp ứng điều trị: Đánh giá thay đổi về triệu chứng, hoạt động cơ và khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày.
• Kết hợp vận động trị liệu: Hướng dẫn bài tập phù hợp nhằm hỗ trợ phục hồi khả năng vận động và duy trì chức năng.
• Tư vấn chăm sóc tại nhà: Hướng dẫn người bệnh thực hiện các bài tập được giao, điều chỉnh hoạt động phù hợp và tái khám theo lịch hẹn.

Hiệu quả phục hồi phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm nguyên nhân bệnh lý, mức độ tổn thương, tình trạng sức khỏe nền và sự phối hợp của người bệnh. Không nên tự ý mua hoặc sử dụng thiết bị điện xung tại nhà thay cho việc thăm khám và hướng dẫn chuyên môn.

Những lưu ý giúp nâng cao hiệu quả và an toàn khi điều trị điện xung

Người bệnh cần phối hợp với nhân viên y tế và tuân thủ những nguyên tắc sau:

• Thông báo đầy đủ tiền sử bệnh, các thiết bị điện tử cấy ghép và những loại thuốc đang sử dụng.
• Không tự ý thay đổi vị trí điện cực, cường độ hoặc thời gian kích thích.
• Kiểm tra tình trạng da trước và sau điều trị theo hướng dẫn.
• Thông báo ngay khi xuất hiện cảm giác bỏng rát, đau tăng, chóng mặt hoặc phản ứng bất thường.
• Duy trì các bài tập phục hồi chức năng được hướng dẫn, không phụ thuộc hoàn toàn vào phương pháp kích thích điện.
• Tái khám khi triệu chứng không cải thiện, tiến triển nặng hơn hoặc xuất hiện dấu hiệu mới.

Nếu người bệnh có tình trạng đau dữ dội đột ngột, yếu liệt xuất hiện mới, khó thở, đau ngực hoặc các dấu hiệu thần kinh cấp tính, cần được đánh giá y tế khẩn cấp thay vì tiếp tục điều trị điện xung.

Điện xung là phương pháp có thể hỗ trợ giảm đau, kích thích hoạt động cơ và cải thiện một số chức năng vận động trong các chương trình phục hồi chức năng. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào việc lựa chọn đúng phương pháp, chỉ định phù hợp và kết hợp với các biện pháp điều trị, tập luyện cần thiết.

Tại Bệnh viện YHCT Nguyên Phúc, người bệnh nên chủ động thăm khám để được tư vấn phương pháp phục hồi chức năng phù hợp với tình trạng sức khỏe. Việc tuân thủ hướng dẫn chuyên môn, theo dõi đáp ứng điều trị và duy trì luyện tập đúng cách là những yếu tố quan trọng góp phần nâng cao hiệu quả phục hồi.